“Achter de Voordeur”: Aanpak multi-probleemgezinnen gemeente Enschede

2012 - Velve Lindehof is een wijk  in Enschede met relatief veel sociaal economische problematiek. Het was een zogenaamde “krachtwijk” met veel multi-probleemgezinnen. De multi-probleemgezinnen kregen te maken met veel (overheids-) instanties die – relatief onafhankelijk van elkaar - bij de gezinnen over de vloer kwamen. Soms waren er 17 verschillende instanties met de gezinnen bezig. Van integrale begeleiding van de multi-probleemgezinnen was geen sprake. De Universiteit Twente vat de problematiek (die niet alleen in Enschede speelt) in hun tussenevaluatie van het experiment in Velve-Lindehof als volgt samen:

“In de afgelopen decennia is het aanbod van hulp- en dienstverlening gestaag gegroeid en gepaard gegaan met specialisaties naar doelgroepen, methoden en fasen binnen werkprocessen. Er is een lappendeken ontstaan van ketens, sectoren, instellingen, programma’s, projecten en trajecten met verschillende financieringsstromen en meerdere verantwoordelijke ministeries. Bij een modaal probleemgezin zijn al snel vijf tot tien casemanagers betrokken, die allemaal bij het gezin over de vloer komen.”  (Oude Vrielink, Klok, Denters, 2011:3)

Aanpak
In 2008 is er een pilot gestart met een andere aanpak van multi-probleemgezinnen. Om meer gecoördineerd en geïntegreerd op te treden, zijn overlegstructuren gecreëerd en daarnaast zijn zogenaamde wijkcoaches aangesteld.

Tijdens het maandelijkse wijkoverleg komen alle hulporganisaties bij elkaar in het zogenaamde “wijkzorgteam” om de ontwikkelingen in de gezinnen te bespreken en gecoördineerd actie te ondernemen. Vaste partners in het wijkzorgteam zijn het maatschappelijk werk, jeugdzorg, jongerenwerk, een wijkagent, een woningconsulent, jeugdgezondheidszorg en een casemanager werk en bijstand. Deze aanpak was het gevolg van een eerdere trend bij de gemeente om van doelgroepgerichte overlegstructuren naar wijkgerichte overlegstructuren te gaan.

De wijkcoaches coördineren de hulpverlening in overleg met de probleemgezinnen en vanuit het perspectief van deze gezinnen. Dit in tegenstelling tot de werkwijze tot dan toe waarbij hulpverlening plaats vond vanuit het perspectief van de verschillende dienstverlenende organisaties. Dat had een gefragmenteerde aanpak tot gevolg. De wijkcoaches zijn de “eerste lijn” opvang en schakelen  zo nodig andere hulpverleningsorganisaties in. Dit maakt de hulpverlening voor de gezinnen eenvoudiger en door het vele contact ontwikkelen de wijkcoaches een band met de gezinnen. Het doel van de wijkcoaches is om gezinnen “weer de regie te geven over hun eigen leven en stappen te laten zetten op de ‘sociale ladder’” (Oude Vrielink, Klok, Denters, 2011:3).

“Het innovatieve van de Enschedese aanpak is dat het de uitvoering en organisatie van maatschappelijk ondersteuning écht anders organiseert. Het bouwt voort op eerdere positieve ervaringen met huisbezoeken en met intensieve samenwerking in een wijkzorgteam, maar het gaat hierin duidelijk een stap verder. De wijkcoaches komen bij bewoners “achter de voordeur” en bepalen samen met cliënten welke hulp nodig is en zetten de hulpverlening vervolgens zelf in gang. Hiermee gaan de wijkcoaches verder dan de gebruikelijke inzet van huisbezoeken: signalering en toeleiding. De wijkcoaches zijn ook verantwoordelijk voor het uitzetten en coördineren van de vervolgacties; een voor Nederland unieke situatie”. (Oude Vrielink, Klok, Denters, 2011:3)

Sociale innovatie
Allereerst is het vernieuwend dat er bij de dienstverlening echt vanuit het perspectief de burger wordt gehandeld.  In het verlengde daarvan kenmerkt deze case zich door een geïntegreerde dienstverlening van multi-probleemgezinnen. Voorheen werkten de verschillende organisaties toch vooral vanuit een deelaspecten als men redeneert vanuit het perspectief van de burger. De betrokken organisaties zijn daarom genoodzaakt meer of te stemmen en beter samen te werken. De professionals op de werkvloer zijn erg enthousiast over de aanpak. Efficiënter werken was geen doel van de pilot en dit is ook niet onderzocht, maar de effectiviteit van het beleid is wel toegenomen.

Resultaten
De pilot is inmiddels afgerond. De universiteit Twente heeft  de pilot geëvalueerd (zie pdf). Enkele hoofdpunten uit de eindrapportage:

“a. Bij bewoners die door de wijkcoaches zijn ondersteund zien we aantoonbare verbeteringen op basis van voor? en nameting in sociale competenties en stijging op participatieladder. Deze effecten zijn sterker naarmate interventies langduriger zijn. Bovendien is het algemene beeld dat sociale stijging met de traditionele aanpak nauwelijks effect sorteert. In dat opzicht zijn de resultaten van dit experiment (ook gezien de relatieve korte periode die we hebben gevolgd) hoopgevend.”

“b. De relatieve effectiviteit van de Wijkcoach aanpak wordt ondersteund door de positieve verwachtingen (vooraf ) en oordelen (achteraf) van de aanpak (in termen van maatwerk, integraliteit, slagkracht) en de effectiviteit van de nieuwe werkwijze. Over deze relatieve effectiviteit bestaat brede intersubjectieve overeenstemming in het werkveld (bij de wijkcoaches zelf, maar ook onder de professionals van de uiteenlopende organisaties die in dit veld opereren (A). Ook de cliënten zelf zijn positief over de effectiviteit van de aanpak.”

“c. In de Velve?Lindenhof constateren we op een aantal leefgebieden positieve ontwikkelingen in de leefsituatie (wonen, buurt, financiën) en de eigen toekomstkansen (alle probleemgebieden) onder gezinnen met een of meer problemen. Vergelijken we dit met de ontwikkelingen in de controlebuurt dan zijn de ontwikkelingen in de Velve?Lindenhof op een aantal punten duidelijk positiever (arbeidsmarkt, financieel, gezondheid, buurtkapitaal). Dit geldt ook voor de toekomstverwachtingen op de gebieden wonen, buurt en financiën.” (Klok, Denters en Oude Vrielink, 2012: 17)

De aanpak heeft verschillende prijzen gewonnen (ook bij de EU) en vele andere gemeenten zijn geïnteresseerd of zijn al bezig met een soortgelijke aanpak. Momenteel wordt de aanpak in publicaties en presentaties verspreid onder andere gemeentes, maar ook wetenschappers en het buitenland zijn geïnteresseerd.

Verwijzing
In de bijlage is de volledige beschrijving van de case opgenomen. Tevens is in de bijlage een conferentieverslag te vinden.